Akıl, mantık, özgürlük, adalet, erdem, ahlak, iman ve bilgi gibi argümanlar olmadan iyi, anlamlı ve mutlu bir yaşam kurmamız pek mümkün olmaz. Bu kanıtlar zorunludur. Çünkü akıl ve mantık olmadan varlığa dair hakikate ulaşmamız mümkün değildir. Nasıl ki eleme yöntemi kullanarak; kepek ile unu, kum ile çakılı, kömür tozu ile kömürün aslını ayırıyorsak aynı şekilde doğru ile yanlışın ayırt edilmesi, mantıklı sözle karanlık sözünde ayrılması da akılla olur. Aynı şekilde bilgi sağlıklı bir yol bulmamız için, ahlak ise varoluşsal amacımıza uygun şekilde yaşamamız için, özgürlük-erdem ve adalet ise varlıkla, yaşamla ve kendimizle doğru ilişki kurmamız ve sağlıklı şekilde sürdürmemiz açısından gereklidir. Nihayet iman ise bütün bu ilişkileri nihai bir amaçla temellendirmek açısından bize destek verir.
Yukarda saydığımız durumlar aynı şuna benzer: Misal vücut bütünlüğünün ve düzeninin sağlanması ve korunmasında iskelet sisteminin görevi ve konumu çok önemli ve gereklidir. Bu gereklilik ve önem nasıl ki vücut için olmazsa olmaz ise hayatı mutlu kılacak dürüst-doğru-anlamlı-ahlaklı bir yaşantı içinde akıl, ahlak, bilgi vb. durumlar olmalıdır.
Peki, bilgi, mantık, akıl, adalet, erdem, özgürlük olmadan da mutlu olunabilir mi?
Tabii olunur ama bilgi, akıl, mantık, özgürlük, ahlak, adalet sizi hem insanlığın gerekliklerine hem de medeniyet ve uygarlığın zirvesine doğru götürür. Bugün bu değerlerden yoksun yaşayanların nasıl bir karmaşık ve çapraşık işlerin döndüğü esrar tekkesine dönüştüğü ortadadır.
Unutmayalım mantık ve akıl ile çalışmak, üretmek, özgür olmak, bilgi sahibi olmak, değer oluşturmak ve erdemli olmak, insana varoluşsal bir doyum ve mutluluk yaşatır. Bu evrensel bir hakikat. Bu evrensel hakikatin yansımasıyla iyi bir ahlak inşa etmek gerekir.
Hiç şüphesiz ahlaklı bir yaşam sorunsalı, iyi bir yaşamın ne olduğu sorusuyla bağlantılıdır. Bu noktada iyi bir yaşamın ne olduğu sorusunu, insanın özünün, başka bir deyişle işlevinin ne olduğu sorusuna akıllara getirecektir. Bu işlevin yerine getirmesi eylemi ise bilgi, değer, adalet, erdem, ahlak üretmesiyle mümkün olunur. İnsanında özünü gürleştirecek durumlar bunlardır. Yani insanı özgürleştirecek şeylerdir. Çünkü özgürlük, bedenin bağımsızlığı ve arzuların serbestliğiyle gelmez. Özgürlük realitesi; insanın maddi ve manevi korkularından, ruhunun mahkûmiyetinden ve kendisi ile ilgili sınırlayıcı düşüncelerinden kurtulmasıyla vücut bulur. Bu da varlığı ve yaşamı bilmek ile iniltilidir. Varlığı ve yaşamı da bilgi ve bilgelikle onurlu hale getiririz. Onurlu olmayı da ancak adaletle, erdemle, özgürlükle, sorumlulukla, akılla ve mantıkla daimi hale getiririz. Böylece yerleşik bir ahlaka geçmiş oluruz. Bundan sonra imanımızı güçlendirebiliriz.
Bilinmelidir ki ahlak olmadan ne insan ne de dindar olunur. İnsanı insan yapan en değerli şey ahlaktır. Ahlakı çekip alırsanız din ortada kalmaz. Dini vecibelerin hemen hepsi ahlaki durumlarla ilgilidir. Bu yüzden dindar olmadan ahlaklı olabilirsiniz ama dindarken asla ahlaksız olamazsınız.
Akıl ile düşünmek bilgi ile anlamak bize bir güç kazandıracaktır. Çünkü akıl bizlere sunulmuş en değerli bağlantı ayrıca maddi ve manevî bir kuvvettir. Bu bağlantı ve kuvvet sayesinde düşünme, bilme, öğrenme, davranış belirleme, denetleme, yargılama ve ayırt etme gücüne göre hareket ederiz. Bununla değer, ilke, prensip sahibi oluruz. Aynı zamanda iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı, güzel ile çirkini akıl ile bulup yaşamı prodüktivite ederiz. Aklıselim bir akıl ise doğru ve mantıklı, vicdana uygun bir davranış ortaya koymamıza yardımcı olur.
İnsan, aklıyla, mantığıyla, insanlık değerleriyle ve insanlık düşünce koordinatlarıyla hayatını kökleştirmesi, yaşanmışlıklarına anlam bulması, benliğini ve gücünü muhafaza etmesi ve bunlarla hayatını yönetebilmesi, korkularının, acizliğinin, acılarının üstesinden gelmesi öğrenmelidir.
